شهرستان تنکابن . از شمال به دریای خزر از مشرق به شهرستان چالوس از جنوب به شهرستان قزوین و از مغرب به شهرستان رامسر محدود می شود. این شهرستان مشتمل است بر دو بخش مرکزی و عباس آباد هفت دهستان و شهرهای تنکابن عباس آباد نشتارود کلارآباد خرم آباد و سلمان شهر.


قسمت شمالی تنکابن جلگه ای است و نقاط شهری و بیشتر آبادیهای شهرستان در آن قرار دارد. قسمت مرکزی (میان بند) شهرستان را ارتفاعات پوشیده از جنگل و قسمت جنوبی آن را کوههای فاقدپوشش جنگلی فراگرفته است.


مهمترین کوههای شهرستان تنکابن عبارت اند از: علم کوه تخت سلیمان * پیت غار (ارتفاع بلندترین قله : ح 000 4 متر) در حدود 38 کیلومتری جنوب شهر تنکابن و جنوب شرقی آبادی آردو نواس کوه / نواسرکوه (ارتفاع بلندترین قله : ح 700 3 متر) در حدود 38 کیلومتری جنوب شهر تنکابن و جنوب آبادی آردو سیاه کر (ارتفاع بلندترین قله : ح 600 3 متر) اسب چر (ارتفاع بلندترین قله : ح 350 3 متر) در حدود 40 کیلومتری جنوب غربی شهر تنکابن سرگل (ارتفاع بلندترین قله : 350 3 متر) در حدود 28 کیلومتری بلس کوه (ارتفاع بلندترین قله : 150 3 متر) در حدود 32 کیلومتری و توله سر (ارتفاع بلندترین قله : 005 3 متر) در حدود 33 کیلومتری جنوب غربی شهر تنکابن . گردنة «قلعه گردن » در جنوب روستایی به همین نام در حدود یک کیلومتری جنوب غربی شهر خرم آباد واقع است .


رودهای تنکابن عبارت اند از: چشمه کیله (سه هزار) به طول حدود 80 کیلومتر با جهت جنوبی ـ شمالی دوهزار به طول حدود 10 کیلومتر چالک رود/ چالک رود به طول حدود 40 کیلومتر صفارود به طول حدود 24 کیلومتر ازارود (هزاررود) گرمارود (شاخة اصلی سه هزار) نشتارود تنگه چال تیرم (شیرود) ولم رود و تیله رود. این رودها پس از آبیاری اراضی شهرستان به دریای خزر می ریزند. همچنین این شهرستان دریاچه های کوهستانی و چشمه های آب گرم و معدنی دارد.


پوشش گیاهی تنکابن مشتمل است بر: توسکا شمشاد بلوط ممرز افرا راش زبان گنجشک گون گل گاوزبان و مراتعی برای چرای دام . از جانوران نیز دارای شغال گراز پلنگ خرس قرقی و قوش است . در رودهای آن انواع ماهی یافت می شود از جمله قزل آلا سفید آزاد کفال و کپور.


محصولات مهم زراعی این شهرستان عبارت است از: برنج چای گندم جو لوبیا انواع صیفی و علوفة دامی . مرکبات آن از جمله پرتقال قلعه گردن یا شهسوار  مشهور است .همچنین کیوی فندق گلابی سیب آلو و آلوچه درآن به عمل می آیدکه بعضی از این میوه ها صادرمی شود. پرورش گاو گوسفند بز گاومیش اسب و طیور بویژه در میان بند از مشاغل رایج آنجاست . واحدهای صنعتی پرورش دام نیز در آنجا فعالیت دارند. شیلات در کرانه های آن تأسیسات ماهیگیری دارد و شغل بعضی اهالی ماهیگیری است . از صنایع جدید کارخانه ها و کارگاههای تولید چای (از جمله در قلعه گردن و کلارآباد) کارخانه های تولید موادغذایی و بهداشتی پوشاک و چرم (ازجمله کارخانه خزرخز) در آن فعال است . دارای معدن سنگ آهک در چهارده کیلومتری جنوب غربی شهر تنکابن (نزدیک آبادی یوسف آباد) است . برخی نیز به منابع نفت در آنجا اشاره کرده اند. از صنایع دستی نمدمالی و گلیم بافی و جوراب بافی و چادرشب بافی دارد.


فضای جنگلی سی سرا در سلمان شهر به مساحت 5ر1 هکتار و جنگل طبیعی خشکه داران به مساحت 227هکتار ــ که جزو مناطق حفاظت شده است ــ و آبشار فرهادجوب در پنج کیلومتری جنوب شهر خرم آباد در این شهرستان قرار دارد.


شهرستان تنکابن در مسیر راه اصلی چالوس ـ رشت واقع است . از جمله آثار قدیمی آنجاست : عمارت دیوان خانه و مسجد قدیمی و قلعه پیروز در شهر خرم آباد در حدود یک کیلومتری جنوب شهر تنکابن عمارت منتظم دیوان و حمام قدیمی در آبادی گلیجان در دو کیلومتری جنوب غربی شهر تنکابن عمارت شیخ نورالدین در آبادی نورآباد (احمدسرا) در هشت کیلومتری مغرب شهر تنکابن بقعة سیدحبیب الله در آبادی میانرود در ده کیلومتری جنوب غربی شهر تنکابن بقعة سیدحسین و سیدرضا در آبادی شیرود در سه کیلومتری شمال غربی شهر تنکابن بقعة دو برادران در آبادی کچانک در سه کیلومتری و بقعة سیدجلال در آبادی زروج محله گلیجان در ده کیلومتری و بقعة میرسبحان در آبادی تمیجانک در شش کیلومتری شمال غربی شهر تنکابن پلهای آجری در مسیر آبادیهای رمج محله ـ کچانک و نسیه محله ـ فقیه محله و روستای برامسر مسجد علامه مدرسة سلیمانیه و گورستانی قدیمی در آبادی سلیمان آباد (کالامور) در هشت کیلومتری جنوب غربی شهر تنکابن.


شهرستان تنکابن (نام آن پیش از انقلاب اسلامی : شهسوار) در تقسیمات کشوری (1316 ش ) در استان دوم (مازندران ) تشکیل شد. ظاهرا تنکابن از دورة اواخر قاجار نیز شهسوار گفته می شده است. در 1320 ش بخش رودسر و در 1325 ش بخش نوشهر از آن جدا شد. این شهرستان در 1327 ش 37 دهستان داشت. در تقسیمات کشوری 1355 ش مشتمل بود بر بخشهای حومه و رامسر دوازده دهستان و هشت شهر . در 1358 ش بخش رامسر از آن جدا و شهرستان مستقلی شد . پس از انقلاب اسلامی بنا بر سابقة تنکابن نام شهرستان (و شهر) شهسوار به تنکابن تغییر یافت . طبق سرشماری 1375ش از کل جمعیت شهرستان (030 174تن ) 960 70 تن (ح 8ر40%) شهرنشین و بقیه روستانشین بوده اند.


اهالی این شهرستان به فارسی و گویشهای مازندرانی و گیلکی سخن می گویند و شیعه دوازده امامی اند.


 شهر تنکابن . در ارتفاع حدود 20 متر پایینتر از سطح آبهای آزاد و در حدود 230 کیلومتری مغرب شهر ساری (مرکز استان مازندران ) واقع است . رود تیرم در مغرب شهر جریان دارد و چشمه کیله از وسط شهر می گذرد و به دریای خزر می ریزد. بیشترین دمای شهر در تابستانها 35 و کمترین آن در زمستانها 3- است . میانگین بارش سالانة تنکابن 253 1 میلیمتر است (جغرافیای کامل ایران ج 2 ص 1140). راه اصلی کنارة دریای خزر شهر تنکابن را با شهرهای چالوس در 53 کیلومتری کلارآباد در 37 کیلومتری سلمان شهر در 28 کیلومتری عباس آباد در 21 کیلومتری و نشتارود در 12 کیلومتری مشرق آن و رامسر در 22 کیلومتری مغرب آن مرتبط می کند. از تنکابن با راه اصلی به شهر خرم آباد در جهت جنوبی و با راه فرعی به آبادیهای جنوب شهرستان می توان رسید.


آبادی تنکابن تا اوایل دورة پهلوی تابع خرم آباد بود. در 1314 ش با انتقال ادارات دولتی از خرم آباد به تنکابن مرکزیت یافت و شهر شد.


از جمله آثار این شهر است : ساختمان شهربانی پایه های چوبی اسکله بندر تجاری پل چشمه کیله / پل هشت چشمه بر روی رود چشمه کیله . این پل 123 متر طول شش متر عرض و هشت پایه دارد و بین سالهای 1311 تا 1313 ش احداث شده است.


طبق سرشماری 1375ش جمعیت شهر تنکابن 650 33 تن بوده است . از محلات کنونی شهر سبزه میدان شهسوار محله رمضانخیل پس کلایة کوچک و بزرگ و تازه آباد قابل ذکرند.


پیشینه . ظاهرا نخستین بار در اواخر قرن نهم مرعشی در تاریخ گیلان و دیلمستان از ناحیه و مملکت تنکابن نام برده است (1347ش ص 27ـ 28). احتمالا این نام از نام «قلعة تنکا»  ــ که اولیاءالله آملی در 764 آن را در تاریخ رویان  کرده ــ گرفته شده است . به نوشتة رابینو  تنکابن به معنای «پایین تنکا» است .


از حکمرانی سادات گیلان بر تنکابن و وقایع نیمة دوم قرن هشتم و قرن نهم مطالب فراوانی در منابع آمده است از جمله اینکه در 769 سید رکابزن کیا از فرزندان کیا ابوالحسن مشهور به المؤیدبالله بر تنکابن و قسمتی از دیلمستان مانند شیرود و هزار حکمرانی می کرده است و بسیاری از اهالی مانند او شیعة زیدی بوده اند. در 789 عده ای از سادات گیلان به دستور امرای گیلانی از جمله امرای ناصرود کشته شدند. در پی این واقعه سیدهادی کیا با نزدیکان و یاران خود به سمت تنکابن رفت و در «دز تنکا» پناه گرفت . این امر موجب شد تا امرای ناصرود که در پی سادات بودند به حدود تنکابن حمله و خانه ها را غارت کنند و آتش زنند. سیدهادی کیا در سال 796ـ797 فرمانروای تنکابن شد. وی در تقسیم «ولایت بیه پیش » فرزندش سیدیحیی کیا را به تنکابن فرستاد و ملک موروثی خود را به او واگذار کرد .


در 806 خواندمیر به ولایت تنکابن اشاره کرده و در 816 مرعشی از حکمرانی سیدداوود کارکیای تنکابنی فرزند سیدهادی کیا در تنکابن یاد کرده است. ملک کیومرث ــ که در 830 به مخالفت با سادات گیلان برخاسته بود ــ در 831 عمارت خاصة سیدداوود کارکیای تنکابنی را که در اواخر تابستان هنوز در ییلاق به سر می برد آتش زد و برخی اهالی را به قتل رساند. در 865 مازندرانی از «موضع تنکابن » در «مملکت گیلان » نام برده است. مرعشی در 889 به حرکت خود از کلیشم (از قرای ییلاقی تنکابن ) به تنکابن برای تصرف «دشت تنکابن » اشاره کرده است. تنکابن در زلزلة 889 ــ که مرعشی شاهد آن بوده ــ آسیب فراوان دید به طوری که بسیاری از عمارتهای آن از جمله قصر و مساجد و زیارتگاهها و حمامهای آن ویران شد و آنچه باقی ماند ترمیم شدنی نبود.


در دورة صفویه اسکندربیک منشی در ذکر امرای نامدار شاه طهماسب به فرمانروایی شرف خان روزکی بر تنکابن اشاره کرده است. رابینو نیز در ذکر فرمانروایان صفوی حاکم تنکابن علاوه بر شرف الدین از الوند سلطان بن حسین خان فیروزجنگ و حیدرسلطان قوی حصارلو نام برده است .


در دورة افشاریه (1148ـ1210) میرزامهدی خان استرآبادی نام «قریة تنکابن » را در «اعمال دیلمان » ضبط کرده است. به گزارش غفاری کاشانی در 1168 محمدحسن خان قاجار برای فتح گیلان به تنکابن لشکر کشیده بود . حدودا بین سالهای 1175 تا 1185 ابراهیم خان عمارلو شش سال حاکم تنکابن شد. در 1185 هدایت خان حاکم گیلان که در صدد توسعة قلمرو خود به سمت مشرق بود تنکابن را از فرمانروایان کرد (رستم خان عمارلو) گرفت و با موافقت کریم خان زند (متوفی 1193) آن را به گیلان ملحق ساخت سپس فردی از ایل «قوی حصارلو» را حاکم تنکابن کرد اما بعدها به فرمان کریم خان ایل قوی حصارلو از حکومت تنکابن برکنار شدند.


از اواخر حکومت کریم خان زند ــ که به دستور وی مهدی خان خلعت بری (از طایفة خلابران ) به حکومت تنکابن رسید ــتا پایان حکومت قاجاریه خلابران بر تنکابن حکومت کردند. در 1195 مهدی خان تفنگچیان تنکابنی را همراه مرتضی قلی خان برادر آقامحمدخان قاجار که از طرف او مأمور فتح گیلان بود فرستاد و از آقامحمدخان خواست تا با جدایی تنکابن از گیلان و الحاق آن به مازندران موافقت کند. با موافقت آقامحمدخان در این سال ولایت تنکابن ضمیمة مازندران شد و با الحاق نواحی کلاردشت و کجور به تنکابن ولایت محال ثلاث / ثلاثه تشکیل شد .


به نوشتة زین العابدین شیروانی در 1247 تنکابن قصبه ای در گیلان و میان جنگل بوده آب فراوان و هوای بد خاک ابریشم خیز و زمین عفونت انگیز و برنج بسیار داشته است . وی افزوده است که حکیم مؤمن مؤلف تحفة المؤمنین * اهل آنجاست.


در زمان محمدشاه قاجار (1250ـ1264) که حبیب الله ساعدالدوله حاکم تنکابن و محال ثلاث شده بود تنکابن نفوذ سیاسی بسیار یافت. در حدود 1275 مکنزی و ملگونوف در بارة بلوک و محلة تنکابن و مالیات آن تولید ابریشم و صادرات گندم و برنج آن به گیلان و قزوین و باکو مطالبی آورده اند.


در دورة ناصرالدین شاه (1264ـ1313) تنکابن به عنوان محالی در ولایت مازندران ضبط شده است . اما اعتمادالسلطنه در اواخر سدة سیزدهم نوشته است که تنکابن قسمتی از گیلان و مشتمل بوده است بر هشتاد پارچه ده کوچک ییلاقی و قشلاقی و ناحیه ای از سفیدتمش (حد غربی ) تا نمک رود (نمک آبرود حد شرقی ) و افزوده است که محال ثلاث عبارت اند از: تنکابن و نواحی کلارستاق و کجور. اعتمادالسلطنه به امامزاده ها و صنایع آن از جمله تولید چوخا (جامة پشمی چوپانان ) و چادرشب نیز اشاره کرده است . در 1308 مورگان از حاصلخیزی بخش تنکابن و محصول پنبة آن باغهای وسیع مرکبات لهجة مخصوص اهالی و مسجد کوچک تنکابن یاد کرده است . در 1314 تنکابن مشتمل بر شش بلوک بود و ماهیگیری در آن رونق فراوان داشت نیز محلة شهسواران در کنار دریا باغهای بی نظیر داشت و تجار باکو در آن بازار خانه و حمام داشتند .


در دورة مشـروطـه (ح 1324ـ1327) ــ که با قیـام محمد ولی خان تنکابنی * ملقب به سپهدار تنکابنی همراه بود ــ تنکابن یکی از مراکز آزادی خواهی شد. امیراسعد تنکابنی حاکم تنکابن و فرزند سپهدار تنکابنی با رد مذاکرات هفتم ذیحجة 1324 مجلس برای انتخاب وکلا محال ثلاث تنکابن را «حکومت مستقله » خواند.


رابینو ــ که در 1326ـ1327 به بلوک تنکابن سفر کرده ــ از محصولات آن بازار هفتگی در بعضی آبادیها ناحیة کوچک سخت سر (رامسر کنونی ) در تنکابن ماهی فراوان و صنایع آنجا خبر داده و در بارة سکونت یازده طایفة بزرگ در تنکابن مطالبی آورده و گفته است که شهسوار بندر خرم آباد است . بنا بر مطالب فخرائی و سپهدار تنکابنی نهضت میرزاکوچک خان جنگلی (متوفی 1300ش ) به تنکابن نیز کشیده شده بود.


در 1310 ش آبادی تنکابن به نام شهسوار به دستور رضاشاه بر طبق اصول صحیح و نقشه توسعه یافت و گاهی بندر شهسوار خوانده می شد. مسعود کیهان در 1310 ش در بارة قسمتهای ییلاقی و قشلاقی و کشتیرانی در آن مطالبی ذکر کرده است .

منبع مطلب : http://shomalihasalam.blogfa.com/