فقیه وارسته آیت الله العظمـی حـاج میـرزا هـاشـم آملی

 

آیت اله العظمـی حـاج میـرزا هاشـم آملی در سال 1322 ه ق، در روستای پردمه لاریجان از توابع شهرستان آمل  در استان مازندران دیده به جهان گشـود،تحصیلات مقـدماتـی را در آمل از جناب ثقه الاسلام آقا شیخ احمـد آملـی  و حجت الاسلام آقا سیـد تـاج فـرا گـرفت. در آستـانه سـال 1335 ه ق،كه سیزده بهار از عمـر شریف ایشان گذشته بـود به تشویق و ترغیب یكی از بستگان،زادگاه خـود را به عزم تحصیل در تهران ترك گفت. در بـدو ورود به تهران مـورد توجه مرحـوم مدرس كه آن زمان متـولی مدرسه عالـی سپهسالار (مـدرسه عالـی شهیـد مطهری) بـود واقع گـردیـد.

 

در اقامت ده ساله خـود در ایـن مركز علمـی, پـس از فراگیری شرح لمعه و قـوانیـن،تـوانست،سطـوح عالی را از استاید برجسته وقت فـرا گیـرد. در فلسفه و اشارات و اسفار و الهیات در حـوزه درس، مرحوم میرزا یـدالله نظر پاك و در دروس دیگـر از محضـر مـرحـوم میرزا محمد رضا فقیه لاریجانی و سید محمـد تنكابنـی و حجت الاسلام آقا شیخ حسیـن آملی و حاج شیخ علـی لـواسانـی و میرزا عبـدالله غروی بهره های وافر برد

 

عزیمت به قم

در سال 1345 ه ق،برای تكمیل معلـومات رهسپار حـوزه علیمه قـم شد، در همیـن ایام با استقرار مرحـوم آیت الله العظمـی حاج شیخ عبد الكریم حایری یزدی حوزه علمیه قـم جان تازه ای به خود گرفته بود. ایشان با اشتیاق خاصی در حوزه درس اساتید برجسته قـم حاضر و از خرمـن دانـش آن بزرگواران خوشه های علمی فروانی چیدند.

 

آیت الله میرزا هاشـم آملی در مدت اقامت در قم توانست،از محضر درس آیات عظام،حـایـری یزدی،حجت،یثـربـی،كاشانـی و شـاه آبـادی بهره مند گردند.

 

هجرت به نجف

در سال 1351 ه ق بعد از سپـری شـدن اقامت 5 سـاله و تحصیل و تدریس مداوم در حوزه علمیه قـم با اخذ درجه اجتهاد از آیت الله حایری یزدی و آیت الله حجت جهت ادامه تحصیل و درك محضر اساتیـد نجف،به آن دیار هجـرت و در جـوار مـولای متقیان امیـر مـومنـان علـی(ع) اقامت گزیدنـد. ایـن دوره از حیات علمـی معظم له تاثیر فـراوانـی در شكل گیـری درجات معنـوی و روحانـی ایشان داشت. آیت الله آملـی در دوره اقـامت 30 سـاله خـود در حـوزه بزرگ نجف،توانست از محفل درس آیات عظام حاج میرزا حسیـن نائینی،حاج شیخ ضیاء الدیـن عراقی و حاج سید ابوالحسـن اصفهانی استفاده برده و به مـراتب عالـی تـری از تقـوا و دانـش دست یـابد.

 

حوزه علمیه قـم در آن روزهاحـوزه جـوانی بـود،هر چند شخصیت های بزرگـی در آنجا تدریـس كرده و گروهی را پرورش می دادند ولی قدمت حـوزه علمیه نجف و حضـور فقها و بزرگانی كه به نوبه خـود سرآمد روزگار بودنـد جاذبه دیگری به حـوزه نجف بخشیـده بـود. به ویژه استبـداد رضـا خـانـی،در آن روزگار به حـد اعلای خـود رسیـده و پیـوسته مزاحـم طلاب و فضلای حـوزه علمیه قـم مـی شـدند. به همیـن مناسبت مرحوم آیت الله آملی اقامت در ارض اقدس نجف را ترجیح داد. ایشان در ایـن دوره از دروس شخصیت های نامبرده كه پی افكنان علـوم و محققان بزرگ در فقه و اصـول بـودنـد،حظ بیشمار بـرده و پیـوسته مـورد تـوجه آن بزرگـان به خصـوص آیت الله ضیاء عراقی بود.

 

آیت الله آملـی تـوانست در ایـن دوره تمامـی مطالب دروس اساتید خـود را با قلمی روان تقریر نمـوده و در مدت كـوتاهی به تـوصیه اساتید خود جهت بهره مندی فضلا و طلاب مشتاق به تدریـس درس (خارج) بپردازند طولی نكشید كه حـوزه درس ایشان مورد تـوجه اندیشمندان عالـی مقام قرار گرفته و مـوفق شدند عده زیادی را در همان ایام تـربیت و به درجه اجتهاد نایل گرداننـد. معظم له در 20 سال آخر اقامتـش در نجف توانستند 3 دوره مكاسب و 4 دوره اصول شیخ مرتضی انصـاری را به شـاگـردان خـود تـدریـس نمـایند.

 

بازگشت به ایران

بعد از 30 سال تحقیق و تـدریـس در دانشگاه بزرگ جهان تشیع (نجف اشـرف) در سـال 1381 ه ق،به قصـد معالجه و دیـدار اقـوام و خـویشان و دوستـان و نیز به دعوت جمعی از اساتیـد و فضلای حـوزه علمیه قـم به ایران بازگشته و در جـوار مرقد مطهر حضرت معصـومه (س) در شهرستان قم به تدریس فقه و اصول پرداختند در همیـن فرصت عده زیادی از محققیـن حوزه به شركت در درس ایشان موفق شدند. در ایـن زمان كه یك سال از ارتحال زعیم بزرگ مرحوم آیت اله العظمی بروجردی می گذشت،حوزه قـم بیـش از هر زمان دیگر نیازمند فقها و عالمان بزرگ بـود،ایشان با تلاش خستگی ناپذیر لحظه ای از هدایت و ارشـاد بـاز نایستـاده و به منـاسبت هـای مختلف به اشـاعه فقه و فقاهت شیعه پرداخت و ادامه این راه و تخصصـی كردن ایـن رشته را زیاد سفارش می فرمودنداهـداف و خصـوصیـات روحـی آیت الله آملی آیت الله آملـی به تربیت فقیه و تـدریـس فقه ارزش فـوق العاده نهاده و از مدتی قبل در ایـن فكر بـودند كه مدرسه ای برای تربیت فقیه تاسیـس كنند یعنی آن گروه از جوانان مستعد و با ذوق را كه مدتـی در فقه و اصـول كار كرده اند در اختیار گرفته و با تامیـن زندگی آنان را در مسیر فقاهت قرار دهند حتـی از روز نخست كه در خیابان بیمارستان فاطمـی به نام مدرسه ولـی عصر (عج) را تاسیـس كردند، تصمیـم بـر این داشتنـد كه این مـدرسه را به ایـن واحـد اختصاص داده و دارالفقاهه كنند.

ایشان هر چند كه در ایـن مـورد به آرزوی نهایی خـود نرسیدند در عیـن حال از ایـن هـدف باز نمانـده و پیـوسته از طـریق تـدریـس شاگردان برجسته ای تربیت كردند كه هـم اكنون هر یك به نوبه خـود در حـوزه علمیه منشـا اثـر مـی بـاشند. آیت الله آملی انسانی بـود خلیق،متواضع،مهربان،و بسیار خوش مجلـس،در بحث و گفتگـو جانب انصاف و اعتدال را مراعات نمـوده،از شرایط زمان دور نبـوده و ضرورتها را به خوبی مد نظر داشتند

 

شاگردان

گروهـی از آیات و حجج اسلام از شاگردان مجرب و بـرجسته ایشان به شمارمیآیند از جمله:

آیت الله سید جعفر كریمـی،آیت اله شیخ عبد الله جـوادی آملـی،آیت اله شیخ حسن حسـن زاده آملـی،آیت اله حاج

 شیخ محمد محمـدی گیلانی،آیت اله سید ابـوالفضل مـوسـوی تبریزی،آیت اله حاج شیخ اسماعیل صالحـی

مازنـدرانـی، آیت اله حاج سید علـی محقق داماد،آیت اله حاج سید مصطفـی محقق داماد،آیت اله شیخ صادق

لاریجانی،آیت اله حاج شیخ عباس محفوظی

تالیفات

از جمله آثار ایشان كه به رشته تحریر در آمـده و به طبع رسیده است به شرح زیر می باشد:

الف)كتاب كشف الحقایق كه تقـریـر درس بیع و خیارات ایشان است در چند جلد

ب)المعالم الماثوره در طهارت

پ)مجمع الافكـار (دوره اصـول فقه در 5 جلد)

ت)منتهی الافكـار (حـاوی مبـاحث الفـاظ اصـول فقه)

ث)بـدایع الافكار (یك دوره مباحث اصـول فقه تقریر درسـی مرحـوم آیت اله آقا ضیاء عراقی)

ج)كتاب الرهن.

چ)كتاب الاجاره.

ح)كتاب الصوم.

خ)رساله النبیه.

د)رساله ای در خلل صلوه.

ذ)حـاشیه ای بـر التحصیل بهمنیار.

ر)تعلیقه عروه الوثقی.

ز)از آغاز بیع تا آخر مكاسب.

س)دوره صلوه.

ش)دوره مباحث طهارت.

ص)دوره های متعدد اصول.

ایشان همـواره مقید بـودند كه دروس خـود را قبل از افاضه، قلمی نمایند و از ایـن رهگذر مكتوبات عدیده ای از ایشان به جای مانده است و 4 مـورد آخر از جمله آنهاست

 

ویژگیهای اخلاقی

آیت الله آملی از خصایص والای انسانی برخـوردار و متخلق به اخلاق الهی بـود. ایشـان در رفتار گفتـار به انبیـاء و ائمه اطهار(ع) اقتدا مـی كرد. خوش بیان،خوش برخورد و خـوش اخلاق بـود. از تجمل پـرستـی ومظاهـر بزرگنمایـی سخت بیزار و متنفـر و با طلاب جـوان همانگـونه بـرخـورد مـی كـرد كه بـابزرگان،به همیـن دلیل در دل مومنان جای گرفته بود. در خانه اش همیشه به روی همگان باز بـود. در سـرمـا و گـرمـا پیـاده از منزل به مسجـد اعظم جهت تـدریس مـی رفتند. غالبا كارهای دفتر شان را خـود انجام داده و حتـی در بسیاری از مواقع خـود شخصا به تلفـن جـواب می دادند دوست داشتند زندگی ایشان در گمنامی و خارج از هیاهوی دنیای مادی سپری شـود.

 

عشق به ساحت مقدس ائمه اطهار(ع)

آیت اله آملـی به اهل بیت عصمت و طهارت(ع) بسیار علاقه مند بـوده و به آن ها عشق می ورزیدند كمتر مـواقعی بـود كه نام مقدس انـوار را بشنـوند و اشكشان جاری نشـود بخصـوص هر وقت نام مقدس علی(ع) را میآوردند اشك در دیدگانـش حلقه مـی زنـد. هر گاه از خـواب بر می خاستند به شـوق زیارت امیر المومنیـن علی(ع) و به یاد روزهای خـوش اقـامت در جـوار مـرقـد مطهرش بـر حضـرت درود فـرستـاده و می فرمودند: (السلام علیك یا امیرالمومنین و رحمه اله و بركاته). شور و عشق معظم له به سرورشهیدان امام حسیـن(ع) غیر قابل توصیف بود. مجلـس عزایی كه ایشان در ده شب اول ماه محرم در مسجد اعظم بر پا می كردند زبانزد همگان بـود. ایشان برای سادات احترام خاص قایل بـودند و در مجالـس با تمام قد به پای آن ها بر مـی خاستند.

 

مردمی بودن

آیت اله آملـی به مردم عشق مـی ورزیـد. در منزلشان به روی همگان باز بـود. ملاقات با ایشان بـدون هیچ مانعی صـورت مـی گـرفت. از سالی كه به ایران تشریف آوردند تا چند سالـی پیـش از وفات،همه ساله برای دیدار از خویشاونـدان،نزدیكان و مردم زادگاه خـویـش به روستای پردمه (از تـوابع لاریجان آمل) مسافرت مـی كردنـد و با اینكه عبـور از جاده روستا دشـوار بـود. اما وی سختیها را تحمل كرده و برای صله رحم و درك فضیلت آن مشكلات را به جان می خریدند.

ایشان می فرمودند: علماباید خـود را در معرض استفاده عمـوم قرار بدهند و بسیاری از مواقع می فرمودند عالمی كه علـم خـود را عرضه و اظهار نكند بی حاصل است و آن هدفی كه از تعلیم و تعلـم منظور است به دست نخواهد آمد.

 

فرزندان

امیر المومنین علی (ع) فرمـودند: (فرزند شایسته بهتریـن یادگار پـدر است) آیت اله آملـی به غیـر از تـالیفـات بسیـار ارزنـده،شاگردان نام آور،بناهای عام المنفعه از وجـود فرزندانی نیكو و شـایسته نیز بـرخـوردارنـد كه عبـارتند از:

 

دكتر محمد جـواد لاریجانی،عضـو شـورای امنیت ملـی و نماینده مجلس شورای اسلامی.

دكتـر فـاضل لاریجـانـی،دكتـرا درسیـاستگذاری علمی

دكتـر علـی لاریجانـی،دكتـرا در فلسفه اسلامـی،ریاست صـدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران.

حجت الاسلام آقای شیخ صادق لاریجانی از مدرسیـن حوزه و نویسنده كتاب (معرفت دینی).

دكتـر باقـر لاریجانـی،پزشك متخصص داخلـی و معاونت فـرهنگـی وزارت بهداشت،درمـان،آمـوزش پزشكی.

 

رحلت

هفتـم اسفنـد ماه سال 1371 ه ش،برابر با چهارم رمضان 1413 ه ق،كه طبیعت رو به تجـدیـد حیـات می رفت و درختها و گلها در آستانه آرایـش و گل نثاری بـودند،ناگهان درخت برومند و باروری از بـوستان تشیع به خشكـی گرائید و دانشمندان و اندیشمنـدان را به سـوگ نشاند. هرگز انسان فكر نمی كرد در آستانه بهار كه زندگی نـو می شـود و جامعه به سـرور و شادی،سال نـو را آغاز مـی كنـد، روحـانیت تشیع،بـا جـامه غم و چهره افسـرده سـال را به پـایان برساند. روح بلند این عالم بزرگ و ایـن روحانی خدمتگزار و دانش پرور،مرحـوم آیت الله العظمی آقای حاج میرزا هاشـم آملـی (قدس سـره). شخصیتـی كه بیـش از نیـم قـرن در سنگر علـم و دانـش درس خـوانده و تدریـس كرده و شاگرد پرورش داده بـود،به ملكوت اعلی پیوست.

 

پیكـر پاك آن فقیه نامـدار از مسجـد امام حسـن عسگری(ع) قـم در میان انـدوه فراوان مردم تشییع و در حرم مطهر حضرت معصـومه (س) به خـاك سپـرده شـد،روانـش شـاد و یـادش گـرامـی بـاد

 

چشمان مست آفتاب عشق و عرفان

از خطه مازندران،تابان و رخشان

آفـاق ایمـان،روشـن از سیمای آن مهر

اقلیم قران،از جمالش نور باران

بشنیـدم از شمعی،كه بـا پـروانه می گفت:

خـورشیـد را نشنـاخت كـس،در روزگاران

در عمق اقیانوس ژرف بی مثالش

گنجینه ها یكجا،گهرهای فراوان

 

(ابیـات از اشعـار آقای شفیـعی مـازندارانی درسوگ استادش آیت اله العظمی میرزا هاشم آملی)

 

پیام تسلیت رهبر معظم انقلاب

 

بسم الله الرحمن الرحیم

انالله و انا الیه راجعون

با تاسف و تاثر اطلاع یافتـم كه عالـم جلیل القدر و فقیه وارسته اصولی برجسته و بزرگوار آیت الله العظمی حاج میرزا هاشـم آملی رضـوان الله تعالی علیـه،دار فانی را واع كرده و به رحمت ایزدی پیوست. ایشان از علمایی بـودند كه پـس از طی مدارج عالیه و استفاده از محضر اكابـر درحـوزه علمیه نجف اشـرف و سالها تـدریـس و تـربیت شاگردان در آن حوزه به قم هجرت كرده و در ایـن حوزه مقدسه بساط تـدریـس را گسترده و منشا افاضات فقهی و اصـولـی و تربیت تلامذه بسیـار شـدنـد و بزرگـانـی از حـوزه درس ایشـان بهره بـردندوجـود با بركت ایـن فقه عالی مقام،یكـی از بركات الهی در حـوزه علمیه و قـم بـود و اكنون فقدان آن بزرگوار ضایعه ای بزرگ محسوب مـی گردد. اینجانب ایـن حادثه مصیبت بار را به پیشگاه مقدس حضرت ولـی عصر ارواحنا فداه و به مراجع معظم و علما و فضلای حـوزه های علمیه و مقلـدیـن ایشان و نیز به خـانـواده محتـرم به خصـوص به فرزندان برومند ایشان تسلیت عرض می كنـم و رحمت و مغفرت الهی را برای آن مرحوم مسئلت می نمایم.

 

سید علی خامنه ای(رهبر معظم انقلاب)

اسفند 1371

 

منبع مطلب